۱. چشمانداز کلی و آمار مهم در سال ۲۰۲۵
در سال ۲۰۲۵ شمار قابلتوجهی از پناهجویان و افراد دارای وضعیت حمایتی در آلمان بهصورت داوطلبانه به کشور خود بازگشتهاند. بین ژانویه تا نوامبر حدود 30,400 نفر با استفاده از «گرفتن گواهی عبور مرزی» خروج کردند که در بین آنها حدود 3,500 نفر از سوریه بودند. علاوه بر این، نزدیک به 16,600 نفر از برنامههای مشترک فدرال-ایالتی برای بازگشت استفاده کردند. این آمار در مقایسه با سال ۲۰۲۴ رشد قابلتوجهی را نشان میدهد؛ در آن سال حدود 10,225 نفر از کمکهای REAG-GARP بهرهمند شده بودند که بیشترین مقصدها ترکیه با 3,276 نفر و گرجستان با 1,461 نفر بودند.
آمار کلیدی برای مقایسه
اعداد نشاندهنده تغییر مسیرها و سیاستها هستند: افزایش بازگشتهای داوطلبانه، همزمان با افزایش موارد اخراج اجباری و کاهش چشمگیر در درخواستهای اولیه پناهندگی. این آمار پایهای برای تحلیل تأثیر برنامههای حمایتی و تغییرات در کشورهای مبدأ فراهم میکند.
۲. برنامههای حمایتی بازگشت و نقش آنها
در آلمان برنامههایی مانند REAG/GARP و طرحهای مشترک فدرال-ایالتی نقش مهمی در تسهیل بازگشت داوطلبانه ایفا میکنند. این برنامهها کمکهای مالی، مشاوره و هماهنگیهای اداری برای بازگشت امن و بازتوانی در کشور مبدا فراهم میکنند. آمار ۲۰۲۵ نشان میدهد که شمار استفادهکنندگان از این کمکها افزایش یافته است که ممکن است به اطلاعرسانی بهتر یا تشویقهای هدفمند مربوط باشد.
چالشها و بحثها در مورد اثربخشی برنامهها
یکی از بحثهای اصلی این است که آیا این برنامهها واقعاً بازگشت داوطلبانه را تشویق میکنند یا در عمل به نوعی ثبات مهاجرت منجر میشوند. در عین حال آمارهایی مانند صدور Chancenaufenthalt به تعداد 88,312 مورد مطرح میشوند که کارشناسان درباره تأثیر بلندمدت چنین مجوزها و مشوقهایی بحث دارند.
۳. عوامل مؤثر در افزایش بازگشتها
افزایش بازگشتهای داوطلبانه در ۲۰۲۵ احتمالاً نتیجه ترکیبی از عوامل است: تغییرات سیاسی و امنیتی در کشورهای مبدا، اقدامات تشویقی در کشور میزبان، فشارهای اداری برای افراد واجد اخراج و اطلاعرسانی درباره گزینههای بازگشت. بهعنوان مثال گزارشها اشاره دارند که وضعیت در برخی مناطق سوریه بهبودهایی داشته که اجرای اخراج یا بازگرداندن را تسهیل میکند، هرچند منابع رسمی این موضوع را بهطور صریح تأیید نکردهاند.
نقش اطلاعات و شرایط مبدا
در بسیاری از موارد، وقتی اطلاعات درباره شرایط بازگشت و فرصتهای بازسازی در کشور مبدا در دسترس قرار میگیرد، افراد بیشتری حاضر به بازگشت داوطلبانه میشوند. با این حال، بازگشت موفق نیازمند شرایط امن و برنامههای بازتوانی در مقصد است.
۴. وضعیت اخراجها و افراد واجد خروج
همزمان با افزایش بازگشتهای داوطلبانه، اخراجهای اجباری نیز افزایش یافتهاند: در سال ۲۰۲۵ تعداد اخراجها به 21,311 مورد رسید که حدود 16٪ بیشتر از ۲۰۲۴ است. مقصدهای برجسته شامل ترکیه با 2,118 مورد و گرجستان با 1,581 مورد بودهاند.
افراد واجد خروج و فشارهای اداری
تا پایان نوامبر ۲۰۲۵ حدود 229,906 نفر در فهرست افراد واجد خروج قرار داشتند که حدود 83٪ از آنها در وضعیت «Geduldete» (مطلعاً مجاز به اقامت موقت) بودند. این حجم عظیم افراد واجد خروج میتواند فشار قابلتوجهی بر سیاستها و برنامههای تشویقی بازگشت وارد کند و شهروندان را به انتخاب بازگشت داوطلبانه یا مسیرهای قانونی دیگر سوق دهد.
- تعداد بالای افراد واجد خروج نشاندهنده نیاز به راهکارهای اداری سریعتر و شفافتر است.
- ترکیب اخراجهای اجباری و برنامههای داوطلبانه باید با ملاحظات حقوق بشری هماهنگ باشد.
۵. روند درخواستهای پناهندگی و نتایج تصمیمگیری
در سال ۲۰۲۵ تعداد درخواستهای اولیه پناهندگی بهطرز چشمگیری کاهش یافت و حدود 51٪ کاهش را تجربه کرد و به حدود 113,000 درخواست اولی رسید. این کاهش میتواند ناشی از عوامل مختلفی باشد از جمله تغییر مسیرهای مهاجرتی، کنترل مرزها یا بهبود شرایط در برخی کشورهای مبدا.
نرخهای تصمیمگیری و شکایات
اداره فدرال مهاجرت و پناهندگان (BAMF) گزارش کرده است که نرخ شناسایی (Anerkennungsquote) حدود 28.1٪ است. در عین حال بسیاری از پروندهها بهصورت رسمی به خاتمه میرسند، مثلاً از طریق پسگرفتن درخواست از سوی متقاضی. موضوع انتقالهای دابلین نیز قابل توجه است؛ فقط حدود 15٪ از درخواستهای انتقال (از 36,000 مورد) نهایتاً انجام شدهاند که نشاندهنده محدودیتها و پیچیدگیهای هماهنگی بین کشورهاست.
۶. تحلیل کارشناسی، پیامدها و پیشنهادات
افزایش بازگشتهای داوطلبانه همراه با رشد اخراجهای اجباری و کاهش درخواستهای اولیه پناهندگی نشاندهنده تغییر در دینامیک مهاجرت است. این تغییر میتواند هم نتیجه سیاستهای داخلی کشور میزبان و هم تحولاتی در کشورهای مبدأ باشد. با این حال نکات حقوقی، انسانی و عملیاتی متعددی باید مدنظر قرار گیرد.
پیامدها و نکات کلیدی
برخی پیامدهای مهم عبارتاند از: فشار بر برنامههای بازگشت داوطلبانه؛ نیاز به تضمین بازتوانی و ایمنی در کشورهای مقصد؛ و ضرورت شفافیت بیشتر در آمار و روشها تا تصمیمگیریهای سیاسی و اجتماعی پایهدار باشد.
- تقویت نظارت و گزارشدهی شفاف درباره نتایج بازگشتها و بازتوانی بازگشتکنندگان.
- ادغام حمایتهای مالی و مشاورهای با برنامههای آموزشی و اشتغال در کشور مبدا برای افزایش شانس بازگشت پایدار.
- تضمین رعایت حقوق انسانی و بررسی دقیق شرایط فرد قبل از اجرای اخراج اجباری.
- تعمیق همکاری بیندولتی برای تسهیل بازگشتهای ایمن و برنامهریزیشده.
نتیجهگیری
سال ۲۰۲۵ نشان داد که بازگشتهای داوطلبانه میتوانند نقش مهمی در مدیریت جریانهای مهاجرتی ایفا کنند، اما بدون سیاستهای پشتیبان، شفافیت و حمایتهای اجتماعی و اقتصادی در کشورهای مبدأ، این بازگشتها ممکن است کوتاهمدت یا آسیبزا باشند. رویکردی متوازن که ترکیب تشویقهای داوطلبانه، تضمین حقوق و همکاری بینالمللی را مدنظر قرار دهد، برای آیندهای پایدارتر ضروری است.